Ma dokładnie 100 lat i od początku był miejscem, w którym załatwiano sprawy ważne dla mieszkańców. W 1926 roku uroczyście otwarto we Wrocławiu monumentalny gmach niemieckiego urzędu finansowego. Dziś mieści się w nim ZUS. Choć zmieniały się państwa, urzędy i pokolenia urzędników, budynek pozostał na swoim miejscu. W tym roku świętuje stulecie.

Kiedy słyszymy „ZUS”, najczęściej myślimy o składkach, emeryturach, rentach czy ubezpieczeniach. Tymczasem wrocławski Zakład ma także swoją wyjątkową historię – i to zapisaną nie tylko w dokumentach, ale również w murach.

Sam ZUS powstał 24 października 1934 roku, na mocy rozporządzenia prezydenta Ignacego Mościckiego. Był efektem procesu scalania i centralizacji systemu ubezpieczeń społecznych i stał się nową, centralną oraz powszechną instytucją ubezpieczeniową.

Na Dolnym Śląsku historia ZUS zaczęła się już po wojnie.

– Tutaj na Dolnym Śląsku ZUS powstawał na bazie majątku działających przed wojną niemieckich instytucji ubezpieczeniowych. Początkowo koncentrował się przede wszystkim na zapewnieniu osobom ubezpieczonym możliwie pełnej, bezpłatnej opieki leczniczej w razie choroby oraz na wypłacie stosunkowo niewielkiej wtedy liczby rent – opowiada Iwona Kowalska-Matis, regionalna rzeczniczka prasowa ZUS na Dolnym Śląsku. – Wrocławski ZUS powstał już w 1947 roku – dodaje.

Najpierw urząd finansowy, później ZUS

Historia budynku przy ul. Pretficza 11 jest jeszcze starsza. Gmach został zaprojektowany w latach 20. XX wieku jako siedziba niemieckiego urzędu finansowego. Jego uroczyste otwarcie odbyło się w październiku 1926 roku.

To właśnie tutaj warto zatrzymać się na chwilę przy liczbach. Budynek ma dziś 100 lat, ZUS – 92 lata, a wrocławski ZUS działa od 1947 roku. Historia budynku jest więc starsza zarówno od samego Zakładu, jak i od polskiego ZUS we Wrocławiu.

– Autorem projektu był monachijski architekt Joseph Allescher* , uroczyste otwarcie budynku miało miejsce w październiku 1926 roku – mówi Iwona Kowalska-Matis regionalna rzeczniczka prasowa ZUS na Dolnym Śląsku.

To oznacza, że kiedy powstawał ZUS, budynek miał już kilka lat. Dziś natomiast jest dokładnie ośmioletnim „seniorem” w stosunku do Zakładu. I choć z zewnątrz gmach robi ogromne wrażenie, jego historia kryje się również wewnątrz.

Barokowe inspiracje i ogród z fontanną

Rzeczniczka opowiada,  że jednym z najbardziej charakterystycznych elementów budynku jest jego elewacja. Nie jest przypadkowa.

– Ciekawostką jest to, że piękna elewacja budynku została zaprojektowana w nawiązaniu do elewacji barokowych klasztorów śląskich – wskazuje Kowalska-Matis.

Jeszcze większą niespodziankę można znaleźć na wewnętrznym dziedzińcu. Według dostępnych źródeł historycznych w 1929 roku Joseph Allescher zaprojektował tam pawilon ogrodowy oraz geometryczny ogród. W jego centrum do dziś znajduje się czynna fontanna.

Nie był to jednak wyłącznie ozdobny zakątek.

Ogród i pawilon służyły pracownikom ówczesnego urzędu finansowego jako miejsce odpoczynku i rekreacji. Można więc powiedzieć, że idea stworzenia pracownikom przyjaznej przestrzeni do odpoczynku ma w tym miejscu niemal stuletnią tradycję.

Dziś trudno to sobie wyobrazić, ale główny hol był kiedyś jeszcze bardziej reprezentacyjny.

Po przekroczeniu drzwi wejściowych uwagę przyciąga monumentalny hol główny. Jest wsparty na rzędach prostych filarów, a jego centralnym elementem jest reprezentacyjna klatka schodowa oraz imponujące, kryształowe żyrandole.

Schody zostały zaprojektowane w charakterystycznym kształcie litery „T”. Całość nawiązuje do barokowego charakteru budynku.

Rzeczniczka dodaje, ze kiedyś wnętrze robiło jeszcze większe wrażenie. W oknach znajdowały się witraże przedstawiające herby 40 miast objętych działalnością ówczesnego Urzędu Finansowego. W mniejszych oknach umieszczono natomiast wizerunki orłów – śląskiego i państwowego niemieckiego. Niestety te elementy wystroju nie zachowały się do naszych czasów. Do historycznego charakteru wnętrza nawiązywał również pseudokasetowy sufit.

Nie wszystkie elementy miały jednak podkreślać powagę urzędu.

– Elementami przełamującymi monumentalizm i absolutną powagę wystroju wnętrz były ceramiczne elementy balustrady schodów z motywami kwiatowymi – opowiada Iwona Kowalska-Matis.

Urzędnicy mieli światło, interesanci – łatwy dostęp

Architekci pomyśleli nie tylko o wyglądzie budynku. Jego układ miał przede wszystkim dobrze służyć ludziom. Gabinetów urzędników nie rozmieszczono przypadkowo. Znajdowały się w dwóch rzędach, oddzielonych wewnętrznym korytarzem. Takie rozwiązanie zapewniało dobre oświetlenie i wentylację pomieszczeń, a jednocześnie ułatwiało dostęp osobom przychodzącym do urzędu.

– Rozmieszczenie gabinetów urzędników w dwóch rzędach oddzielonych korytarzem wewnętrznym zapewniało doskonałe oświetlenie i wentylację pomieszczeń oraz umożliwiało łatwy dostęp interesantów – wyjaśnia rzeczniczka.

W narożnikach głównego korpusu budynku zaprojektowano dwie boczne klatki schodowe. Kolejną umieszczono w dobudowanej części wschodniego skrzydła. Wszystkie znalazły się w przestronnych, wspartych na filarach holach. A żeby monumentalny urząd nie był zbyt ponury, pojawił się jeszcze jeden detal.

– Elementami przełamującymi monumentalizm i absolutną powagę wystroju wnętrz były ceramiczne elementy balustrady schodów z motywami kwiatowymi – dodaje Kowalska-Matis.

Rzeczniczka dodaje, ze na ścianach dwóch klatek schodowych umieszczono ceramiczne modele fragmentów elewacji budynku. Do dziś zachował się jeden z nich – przedstawiający wschodnią część elewacji frontowej.

Przetrwał zmianę granic, państw i urzędów

Po wojnie budynek nie stracił swojego urzędowego charakteru. Przez lata mieściły się w nim m.in. Urząd Skarbowy Wrocław-Krzyki, Izba Skarbowa oraz ZUS. Dziś cały obiekt użytkowany jest przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

W pierwszej połowie lat 90. przeprowadzono kapitalny remont elewacji oraz częściowo odnowiono wnętrza. Dalsze prace wymagają jednak szczególnej ostrożności. Budynek jest objęty ochroną konserwatorską.

– Nasz budynek podlega ochronie konserwatorskiej, dlatego wszelkie prace muszą być prowadzone w uzgodnieniu z miejskim konserwatorem zabytków – podkreśla Iwona Kowalska-Matis.

Decyzja miejskiego konserwatora zabytków z 15 stycznia 1993 roku obejmuje ochroną m.in. bryłę budynku, układ wnętrz, główną klatkę schodową i jej balustrady, sztukaterię sali posiedzeń, elewacje, a także stolarkę drzwi i okien. Ochroną objęto również pawilon ogrodowy, jego podcień na kolumnach, układ ogrodu na wewnętrznym dziedzińcu, wysoką zieleń oraz charakterystyczny trawnik otoczony przystrzyżonym żywopłotem.

Sto lat historii w jednym miejscu

Wrocławski budynek ZUS jest więc czymś więcej niż tylko siedzibą urzędu. To fragment historii miasta, który przetrwał zmieniające się granice, systemy administracyjne i kolejne pokolenia.

W jego murach najpierw pracowali urzędnicy niemieckiego urzędu finansowego, później polskich instytucji skarbowych, a od dziesięcioleci pracownicy ZUS.

Zmieniały się przepisy, technologie i sposób obsługi klientów. Zniknęły witraże, pojawiły się komputery, papierowe dokumenty coraz częściej zastępują elektroniczne formularze. Jedno pozostaje jednak niezmienne – budynek nadal jest miejscem, do którego przychodzą ludzie, by załatwić ważne sprawy. W 2026 roku gmach obchodzi swoje setne urodziny. ZUS ma 92 lata.

100 lat, a budynek nadal żyje

Przez sto lat zmieniło się niemal wszystko. Państwa, granice, urzędy, technologie i sposób załatwiania spraw. Zniknęły dawne witraże z 40 herbami miast. Pojawiły się komputery, elektroniczne dokumenty i nowoczesna obsługa klientów.

Ale budynek nadal jest miejscem pracy urzędników i miejscem, do którego przychodzą mieszkańcy, by załatwiać ważne dla siebie sprawy. I może właśnie to jest w jego historii najciekawsze.

100 lat historii w kilku datach

1926 – uroczyste otwarcie gmachu dawnego niemieckiego urzędu finansowego

1929 – projekt ogrodu i pawilonu na wewnętrznym dziedzińcu

1933 – z fasady znikają cztery monumentalne figury alegoryczne

1934 – powstaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych

1947 – rozpoczyna działalność wrocławski ZUS

1993 – budynek zostaje objęty ochroną konserwatorską

2026 – zabytkowy gmach kończy 100 lat

*Źródło: Krystyna Kirschke, Paweł Kirschke, „Richard Blumenfeld A.G. – wrocławska fabryka ceramiki budowlanej i jej realizacje”, Źródło: „Architectus”, 2013, 4(36), s. 100

Źródło: materiały przygotowane we wrześniu 1996 r. przez Panią dr Iwonę Bińkowską (z Biblioteki Uniwersyteckiej Na Piasku), które znajdują się w Urzędzie Miejskim Wrocławia – karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa.

Iwona Kowalska-Matis Regionalna Rzeczniczka Prasowa ZUS

Województwa Dolnośląskiego