Przedpłata za maszynę, materiały czy system IT to w polskim biznesie standard. Problem w tym, że gdy dostawca ogłasza upadłość zaliczka zamienia się w zwykłą wierzytelność w długiej kolejce. Ile firma odzyska, zależy od tego, co zabezpieczyła zanim zrobiła przelew.
Wyobraźmy sobie zamówienie warte 500 tys. zł i 30 proc. zaliczki, czyli 150 tys. zł wpłaconych z góry. Kilka tygodni później dostawca przestaje odbierać telefony, a potem w Krajowym Rejestrze Zadłużonych pojawia się obwieszczenie o ogłoszeniu upadłości. Maszyny nie ma, pieniędzy też.
– W relacjach B2B zaliczka bez zabezpieczenia to w praktyce bezpłatny kredyt kupiecki udzielony dostawcy – mówi Adam Pasternak z kancelarii Lege Restrukturyzacje.
Najczęstszy błąd firm to założenie, że skoro zapłaciły, to pieniądze nadal są „ich”. Niestety, prawo upadłościowe działa inaczej. Po ogłoszeniu upadłości potwierdzenie przelewu pokazuje tylko, że masz wierzytelność. Nie daje pierwszeństwa ani gwarancji zwrotu pieniędzy.
Dostawca ogłosił upadłość. I co teraz?
Po pierwsze, trzeba zgłosić wierzytelność. Wierzyciel ma na to 30 dni od obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Zgłoszenie po terminie nadal jest możliwe, ale wiąże się z dodatkowymi kosztami. Firma, która nie zgłosi wierzytelności, ryzykuje, że nie weźmie udziału w podziale środków.
Po drugie, o dalszym losie umowy decyduje syndyk. Jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości umowa wzajemna pozostaje niewykonana w całości lub w części, syndyk może, za zgodą sędziego-komisarza, wykonać zobowiązanie upadłego i zażądać świadczenia od kontrahenta albo odstąpić od umowy. Kontrahent może zażądać od syndyka decyzji, składając pisemne żądanie z datą pewną. Syndyk ma wówczas trzy miesiące na odpowiedź. Jej brak oznacza odstąpienie od umowy.
Po trzecie, odstąpienie od umowy nie oznacza automatycznego zwrotu pieniędzy. Kontrahent nie może żądać wydania spełnionego świadczenia z masy upadłości, nawet jeśli nadal się ono w niej znajduje. Zwrotu zaliczki może dochodzić przez zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.
Po czwarte, znaczenie ma kolejność zaspokojenia. Wpłacona zaliczka co do zasady nie daje wierzycielowi pierwszeństwa w odzyskaniu pieniędzy. Na poziom spłaty wpływają m.in. koszty postępowania, wierzytelności uprzywilejowane oraz zabezpieczenia przysługujące innym wierzycielom. W praktyce firma może odzyskać jedynie część wpłaconej kwoty, a niekiedy nie odzyska nic.
– Firmy często dowiadują się o upadłości z obwieszczenia, kiedy czas już biegnie. Termin na zgłoszenie wierzytelności jest krótki, a błędy formalne, takie jak brak dokumentów czy zły adresat, kosztują czas, którego nie ma. Dlatego warto mieć procedurę reagowania, zanim problem się wydarzy – podkreśla Adam Pasternak z kancelarii Lege Restrukturyzacje.
Zabezpieczenie kosztuje mniej niż strata
Najlepiej zadbać o bezpieczeństwo zaliczki jeszcze przed jej wpłatą. Firma ma do dyspozycji kilka rozwiązań, które pozwalają ograniczyć ryzyko utraty pieniędzy.
Jednym z nich jest gwarancja zwrotu zaliczki. Bank lub ubezpieczyciel zobowiązuje się do wypłaty środków na warunkach określonych w gwarancji. Takie zabezpieczenie może chronić firmę również wtedy, gdy dostawca ogłosi upadłość.
Warto rozważyć także zabezpieczenie na majątku dostawcy, np. zastaw lub przewłaszczenie na zabezpieczenie. Ich skuteczność w postępowaniu upadłościowym zależy od spełnienia wymogów prawnych, w tym, w określonych przypadkach, zachowania daty pewnej (można ją uzyskać przez notarialne poświadczenie daty okazania umowy).
Innym rozwiązaniem jest rachunek powierniczy. Pieniądze pozostają na odrębnym rachunku, a dostawca otrzymuje je dopiero po spełnieniu uzgodnionych warunków, np. po zakończeniu i odbiorze danego etapu prac.
Dodatkową ochronę może zapewnić odpowiednio dobrane ubezpieczenie. Przed zawarciem umowy trzeba jednak sprawdzić, czy polisa obejmuje utratę zaliczki wskutek upadłości dostawcy. Samo ubezpieczenie należności nie musi zapewniać takiej ochrony.
Oczywiście podstawą pozostają precyzyjne postanowienia umowy: terminy realizacji, zasady odbioru, warunki zwrotu zaliczki i przesłanki odstąpienia od umowy. Warto też przewidzieć kary umowne za opóźnienia w wykonaniu zobowiązań niepieniężnych.
– Im większa zaliczka, tym więcej powinno być zabezpieczeń. Dla firm to kwestia kalkulacji, bo koszt gwarancji jest zwykle niewielki w porównaniu z ryzykiem utraty kilkuset tysięcy złotych. Zabezpieczenie warto traktować jak element ceny, a nie jako przejaw braku zaufania – ocenia Adam Pasternak z kancelarii Lege Restrukturyzacje.
Warto sprawdzać swoich kontrahentów
Upadłość rzadko przychodzi bez ostrzeżenia. Niepokój powinny wzbudzić opóźnienia w realizacji zamówień, których dostawca nie potrafi przekonująco wyjaśnić, prośby o podwyższenie zaliczki lub pilną płatność, a także nagłe zmiany zasad rozliczeń. Warto zwrócić uwagę również na informacje o zatorach płatniczych, wypowiadanych umowach czy zajęciach komorniczych oraz na negatywne wpisy w rejestrach dłużników.
Dobrą praktyką jest regularne sprawdzanie kontrahentów, m.in. w KRS i Krajowym Rejestrze Zadłużonych, szczególnie przed złożeniem dużego zamówienia lub wpłatą kolejnej zaliczki.
Autor: Konrad Latoch – kancelaria Lege Restrukturyzacje.
Kontakt dla mediów Marcin Majerek tel: 600-255-487







